W skrócie

• Oświetlenie obiektów sportowych w Polsce reguluje norma PN-EN 12193, która dzieli obiekty na trzy klasy oświetleniowe (I, II, III) w zależności od rangi rozgrywek.
• Boisko piłkarskie klasy III (trening, rekreacja) wymaga 75 lx, klasy II (rozgrywki regionalne) 200 lx, a klasy I (rozgrywki krajowe/międzynarodowe) 500 lx i więcej.
• Hala sportowa pod trening potrzebuje 300–500 lx, pod zawody krajowe 500–750 lx, a pod transmisję TV nawet 1000–1500 lx.
• Sama liczba luksów to za mało — norma wymaga też odpowiedniej równomierności światła (min. 0,5–0,7) i ograniczenia olśnienia (UGR poniżej 22).
• Dobór klasy oświetlenia zależy nie tylko od dyscypliny, ale też od tego, czy obiekt ma obsługiwać publiczność i kamery telewizyjne.

Dlaczego liczba luksów to dopiero początek

Ile luksów potrzeba na boisku? To zależy od klasy oświetlenia — od 75 lx dla treningu na Orliku, przez 200–300 lx na obiektach klubowych, aż po 500–750 lx na obiektach z rozgrywkami krajowymi i ponad 1000 lx przy transmisjach telewizyjnych.

Inwestorzy planujący budowę lub modernizację obiektu sportowego często pytają wykonawcę o jedną liczbę: „ile luksów ma dać instalacja”. To pytanie ma sens, ale samo w sobie nie wystarcza do zaprojektowania poprawnego oświetlenia obiektów sportowych. Norma PN-EN 12193 „Światło i oświetlenie — Oświetlenie w sporcie” określa nie tylko minimalne natężenie, ale też równomierność, olśnienie i oddawanie barw — a te parametry decydują, czy odbiór techniczny obiektu w ogóle się powiedzie.

W tym artykule pokazujemy konkretne wartości dla najpopularniejszych dyscyplin i klas oświetleniowych, tak żeby można było świadomie rozmawiać z projektantem lub wykonawcą, zanim padnie pierwsza oferta.

Czym jest norma PN-EN 12193 i kogo dotyczy?

PN-EN 12193 to europejska norma techniczna, która określa minimalne wymagania oświetleniowe dla obiektów sportowych — od Orlików szkolnych po stadiony z transmisją telewizyjną.

Norma obejmuje kilkadziesiąt dyscyplin, zarówno halowych, jak i plenerowych — od piłki nożnej i koszykówki, przez tenis i badminton, po łucznictwo czy jazdę konną. Dla każdej dyscypliny norma definiuje przestrzeń zasadniczą (pole gry, ang. PA — Playing Area) oraz przestrzeń całkowitą (PA plus strefa bezpieczeństwa wokół boiska, ang. TA — Total Area), bo pomiar i projekt muszą uwzględniać oba obszary.

W praktyce norma odpowiada na cztery pytania:

1. Jakie natężenie oświetlenia (w luksach) jest wymagane na płaszczyźnie gry?
2. Jak równomiernie ma być rozłożone światło?
3. Jak bardzo światło może oślepiać zawodników i sędziów?
4. Jaką jakość barwową (Ra/CRI) musi mieć źródło światła?

Trzy klasy oświetlenia — jak działa podział?

Klasa oświetlenia to nic innego jak poziom rozgrywek, do którego dostosowuje się parametry światła — im wyższa ranga zawodów, tym wyższe wymagania.

Klasa I obejmuje dodatkowo wymagania „pod kamerę” — poza natężeniem poziomym liczy się natężenie pionowe (widoczne w kadrze telewizyjnym), stosunek między nimi oraz ograniczenie migotania światła przy nagraniach w zwolnionym tempie.

Ile luksów na boisku piłkarskim? (obiekty zewnętrzne)

Boisko piłkarskie klasy III wymaga minimum 75 lx, klasy II — 200 lx, a klasy I — 500 lx średniego natężenia oświetlenia poziomego na płycie boiska.

Warto zapamiętać jedną zależność: dla obiektów bez wymogu telewizyjnego kluczowe jest natężenie poziome, ale przy transmisjach TV ważniejsze staje się natężenie pionowe (Evert) — bo to ono decyduje o jakości obrazu kamery skierowanej na sylwetkę zawodnika. Wartości rzędu 1000–2000 lx, które krążą w internecie jako „standard telewizyjny”, są przydatnym punktem odniesienia, ale nie zastępują pełnego projektu wykonanego zgodnie z normą.

Ile luksów w hali sportowej? (koszykówka, siatkówka, piłka ręczna)

Hala sportowa pod trening wymaga 300–500 lx, pod zawody krajowe 500–750 lx, a pod transmisję telewizyjną nawet 1000–1500 lx.

Dla stref niezwiązanych bezpośrednio z grą — na przykład widowni — norma wskazuje minimalną wartość 10 lx jako poziom zapewniający podstawowy komfort widzów.

Olśnienie i oddawanie barw — parametry równie ważne co lx

Sama wartość luksów nie gwarantuje komfortu gry — norma ogranicza też olśnienie (wskaźnik GR/UGR) oraz wymaga minimalnego wskaźnika oddawania barw (Ra).

• Olśnienie (Glare Rating, GR): w klasie I nie powinno przekraczać wartości ograniczających widoczność zawodnika obserwującego np. lot piłki pod kątem. W praktyce projektowej stosuje się też próg UGR < 22 dla hal sportowych.
• Oddawanie barw (Ra/CRI): klasa III dopuszcza źródła o niskim Ra (nawet ok. 20), klasa II wymaga wyraźnie lepszej jakości barwowej, a klasa I — zwłaszcza przy transmisji TV — wymaga wysokiego Ra (zwykle ≥ 80), bo niska jakość barw psuje obraz kamery.
• Punkt pomiaru kąta olśnienia: zgodnie z normą oblicza się go dla obserwatora patrzącego 2 stopnie poniżej horyzontu — manipulowanie tym kątem (np. patrzenie „pod nogi”) to częsty sposób na sztuczne zaniżenie wyniku olśnienia w błędnie wykonanych projektach.

Oświetlenie awaryjne na obiektach sportowych

Norma PN-EN 12193 wymaga, aby przy zaniku oświetlenia podstawowego dostępny był poziom awaryjny wynoszący 5% lub 10% wartości właściwej dla danej klasy, uruchamiany w czasie 30–120 sekund w zależności od dyscypliny.

Dotyczy to zwłaszcza dyscyplin, w których nagła ciemność stwarza realne zagrożenie — pływania, gimnastyki, sportów jeździeckich, łyżwiarstwa szybkiego czy skoków narciarskich. Przy projektowaniu instalacji dla takich obiektów warto od razu uwzględnić zasilanie awaryjne (UPS/agregat) jako integralną część projektu, nie dodatek.

Jak dobrać klasę oświetlenia dla swojego obiektu?

Wybór klasy oświetlenia zależy od trzech czynników: rangi planowanych rozgrywek, obecności publiczności oraz tego, czy obiekt będzie obsługiwał transmisje telewizyjne.

1. Określ docelowy poziom rozgrywek — trening szkolny to zwykle klasa III, liga okręgowa klasa II, rozgrywki krajowe klasa I.
2. Sprawdź wymagania właściwej federacji sportowej — PZPN, FIBA, FIVB czy ITF mają własne wytyczne, które bywają wyższe niż minimum normy PN-EN 12193.
3. Uwzględnij możliwość rozbudowy — instalacja zaprojektowana od razu w trybie wielostopniowym (trening/zawody/TV) pozwala uniknąć kosztownej wymiany opraw przy awansie klubu do wyższej ligi.
4. Zamów symulację fotometryczną — projekt w narzędziu typu DIALux pokazuje realny rozkład luksów na płycie boiska, zanim padnie decyzja o zakupie opraw.

FAQ — najczęstsze pytania o oświetlenie obiektów sportowych

Ile luksów potrzeba na boisku treningowym?

Boisko treningowe klasy III wymaga minimum 75 lx średniego natężenia oświetlenia poziomego, zgodnie z normą PN-EN 12193.

Jaka norma reguluje oświetlenie obiektów sportowych w Polsce?

Oświetlenie obiektów sportowych reguluje norma PN-EN 12193 „Światło i oświetlenie — Oświetlenie w sporcie”, uzupełniona przez PN-EN 12464-1 dla sal gimnastycznych bez pełnej certyfikacji sportowej.

Czy klasa oświetlenia zależy tylko od dyscypliny sportu?

Nie — klasa oświetlenia zależy przede wszystkim od rangi rozgrywek (trening, liga lokalna, liga krajowa) oraz od tego, czy obiekt obsługuje transmisje telewizyjne, a nie samej dyscypliny sportu.

Ile luksów wymaga transmisja telewizyjna meczu?

Transmisja telewizyjna wymaga zwykle 1000–2000 lx na boisku zewnętrznym i 1000–1500 lx w hali, przy czym kluczowe staje się natężenie pionowe (Evert), a nie tylko poziome.

Czy Orlik musi spełniać normę PN-EN 12193?

Tak — Orliki i boiska szkolne podlegają normie PN-EN 12193, najczęściej w najniższej klasie III, z wymaganym minimum 75 lx.